الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨٨ - مقاله برخى ديگر از ادباء در توجيه بدليت«اذ» از«اليوم»

مقاله برخى ديگر از ادباء در توجيه بدليت «اذ» از «اليوم»

بعضى ديگر از ادباء در مقام توجيه بدليّت « اذ » از « اليوم » گفته‌اند:

معناى آيه شريفه: بعد اذ ظلمتم‌ مى‌باشد و بديهى است زمان بعد از ظلم آخرت بوده و بدين ترتيب ميتوان « اذ » را بدل از « اليوم » قرار داد.

مصنّف گويد:

همانطوريكه ايندو قائل گفتند طبق ايندو بيان « اذ » بدل از « اليوم » واقع شده و هيچ محذورى لازم نمى‌آيد.

سؤال‌

اگر چه تقدير ايندو قائل محذور سابق الذكر را رفع نموده و از آن جهت اشكالى باقى نميماند ولى بايد توجّه داشت كه تقدير قائل دوّم كه گفت معناى آيه: بعد اذ ظلمتم‌ است با آنچه مصنّف قبلا در ذيل آيه شريفه‌ «بعداذ هديتنا» ايراد نمود منافات دارد.

شرح و توضيح‌

قبلا مصنّف در بيان انحاء چهارگانه « اذ » كه ظرف زمان ماضى است گفت استعمال چهارم « اذ » آنستكه مضاف‌اليه براى اسم زمان واقع ميشود و اين اسم زمان از دو حال خارج نيست:

الف: آنكه براى حذف و مستغنى بودن از آن صلاحيّت دارد همچون: يومئذ و حينئذ.

ب: آنكه براى حذف و استغناء از آن صالح نيست نظير كلمه « بعد » مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده: بعد اذ هديتنا .

و چنانچه ملاحظه مى‌كنيم مقتضاى اين گفتار آنستكه هرگاه كلمه « بعد » مضاف براى « اذ » باشد حذفش جايز نيست در حاليكه طبق تقدير قائل دوّم بايد ملتزم شويم‌